شته گیاهان یکی از مخرب‌ترین آفات کشاورزی است. در این مقاله با روش شناسایی، خسارت، کنترل، درمان و پیشگیری از شته گیاهان آشنا شوید.

شته گیاهان؛ دشمن کوچک اما بسیار خطرناک مزارع و باغ‌ها

اگر یک روز متوجه شدید برگ‌های گیاه چسبناک شده‌اند، نوک شاخه‌ها پیچ خورده‌اند یا مورچه‌ها به‌طور غیرعادی روی گیاه رفت‌وآمد می‌کنند، احتمال زیادی وجود دارد که پای یکی از مشهورترین آفات کشاورزی در میان باشد؛ شته.

این حشره کوچک با وجود اندازه بسیار کم، می‌تواند در مدت کوتاهی جمعیت بزرگی تشکیل دهد و با تغذیه از شیره گیاهی، رشد بوته را مختل کند. علاوه بر خسارت مستقیم، بسیاری از شته‌ها ناقل بیماری‌های ویروسی هستند و به همین دلیل، کنترل به‌موقع آن‌ها اهمیت زیادی دارد.

در این مقاله از کشت و کال یاد می‌گیرید شته چیست، چگونه آن را تشخیص دهید، چه خسارتی ایجاد می‌کند و بهترین راه‌های کنترل و پیشگیری از آن کدام‌اند.

شته گیاهان

شته چیست؟

شته‌ها گروهی از حشرات مکنده هستند که با خرطوم باریک خود از شیره گیاه تغذیه می‌کنند. بیشتر گونه‌های شته بدنی نرم، کوچک و گلابی‌شکل دارند و معمولاً به رنگ سبز دیده می‌شوند، اما بسته به گونه و گیاه میزبان، ممکن است زرد، سیاه، قهوه‌ای، قرمز یا حتی صورتی نیز باشند.

این آفت بیشتر در سطح زیرین برگ‌ها، سرشاخه‌های جوان و غنچه‌ها تجمع می‌کند؛ جایی که بافت گیاه نرم‌تر است و دسترسی به شیره گیاهی آسان‌تر خواهد بود.

چرا شته‌ها این‌قدر سریع زیاد می‌شوند؟

یکی از دلایل موفقیت شته‌ها، سرعت بالای تولیدمثل آن‌هاست.

در شرایط مناسب، بسیاری از گونه‌های شته بدون جفت‌گیری نیز قادر به تولیدمثل هستند و هر ماده می‌تواند در مدت کوتاهی ده‌ها نوزاد زنده به دنیا بیاورد. همین ویژگی باعث می‌شود جمعیت آن‌ها ظرف چند روز چندین برابر شود.

به همین دلیل، اگر اولین نشانه‌های حضور شته نادیده گرفته شود، کنترل آفت در مراحل بعدی بسیار دشوارتر خواهد شد.

مهم‌ترین علائم وجود شته روی گیاه

شته‌ها همیشه به‌راحتی دیده نمی‌شوند، اما آثار حضور آن‌ها معمولاً کاملاً مشخص است.

به این نشانه‌ها دقت کنید:

پیچ‌خوردگی برگ‌های جوان
زرد شدن یا رنگ‌پریدگی برگ‌ها
توقف رشد شاخه‌های تازه
چسبناک شدن سطح برگ‌ها به دلیل ترشح عسلک
حضور تعداد زیادی مورچه روی گیاه
مشاهده حشرات کوچک در پشت برگ‌ها
بدشکل شدن گل‌ها و جوانه‌ها

اگر چند مورد از این علائم را هم‌زمان مشاهده کردید، بهتر است پشت برگ‌ها را به‌دقت بررسی کنید.

شته به کدام گیاهان حمله می‌کند؟

تقریباً هیچ مزرعه یا باغی از خطر شته در امان نیست.

این آفت روی طیف گسترده‌ای از گیاهان زندگی می‌کند، از جمله:

گوجه‌فرنگی
خیار
فلفل
بادمجان
سیب‌زمینی
کدو
هندوانه
خربزه
مرکبات
سیب
هلو
رز
گل محمدی
گیاهان آپارتمانی
سبزیجات برگی

همین دامنه میزبانی گسترده باعث شده شته یکی از مهم‌ترین آفات کشاورزی در جهان باشد.

آیا مورچه‌ها نشانه وجود شته هستند؟

بله، در بسیاری از موارد.

شته‌ها هنگام تغذیه، مایع شیرینی به نام عسلک ترشح می‌کنند. مورچه‌ها از این ماده تغذیه می‌کنند و به همین دلیل، معمولاً اطراف کلونی‌های شته رفت‌وآمد زیادی دارند.

اگر روی گیاه تعداد زیادی مورچه مشاهده می‌کنید، بهتر است برگ‌ها و سرشاخه‌ها را از نظر وجود شته بررسی کنید.
شته چه خسارتی به گیاه وارد می‌کند؟

گاهی کشاورز تنها چند حشره کوچک روی برگ‌ها می‌بیند و تصور می‌کند مشکل جدی نیست، اما واقعیت این است که شته‌ها می‌توانند در مدت کوتاهی خسارت قابل توجهی ایجاد کنند.

آن‌ها با مکیدن شیره گیاهی، مواد غذایی مورد نیاز گیاه را مصرف می‌کنند و همین موضوع باعث می‌شود انرژی کمتری برای رشد، گل‌دهی و تولید میوه باقی بماند.

در نتیجه ممکن است با این مشکلات روبه‌رو شوید:

کاهش سرعت رشد گیاه
کوچک شدن برگ‌ها
پیچ‌خوردگی و بدشکل شدن برگ‌ها
ریزش گل و غنچه
کاهش تعداد و کیفیت میوه
ضعف عمومی بوته

در محصولات گلخانه‌ای، جمعیت بالای شته می‌تواند در مدت کوتاهی خسارت اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند.

آیا شته فقط از شیره گیاه تغذیه می‌کند؟

خیر، خطر اصلی شته تنها تغذیه از شیره گیاه نیست.

بسیاری از گونه‌های شته، ناقل بیماری‌های ویروسی هستند. هنگام تغذیه از یک گیاه آلوده و سپس انتقال به گیاه سالم، می‌توانند ویروس را نیز منتقل کنند.

به همین دلیل، حتی اگر جمعیت شته زیاد نباشد، حضور آن‌ها نباید نادیده گرفته شود.

چگونه شته را کنترل کنیم؟

کنترل موفق شته به معنی استفاده فوری از سموم شیمیایی نیست. در بسیاری از موارد، ترکیب چند روش مختلف نتیجه بهتری دارد و آسیب کمتری به محیط‌زیست وارد می‌کند.

۱. بازدید منظم از گیاهان

اولین و مهم‌ترین اقدام، بررسی هفتگی برگ‌ها، به‌ویژه پشت برگ‌های جوان و سرشاخه‌هاست. تشخیص زودهنگام، کنترل آفت را بسیار آسان‌تر می‌کند.

۲. حذف بخش‌های آلوده

اگر آلودگی محدود است، شاخه‌ها یا برگ‌های به‌شدت آلوده را جدا کرده و از مزرعه خارج کنید. این کار می‌تواند از گسترش سریع آفت جلوگیری کند.

۳. استفاده از دشمنان طبیعی

طبیعت برای شته‌ها دشمنان مؤثری دارد.

از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

کفشدوزک‌ها
بالتوری‌های سبز
زنبورهای پارازیتوئید
برخی گونه‌های عنکبوت

حفظ این حشرات مفید در مزرعه، یکی از اصول مهم مدیریت تلفیقی آفات است.

چرا کفشدوزک‌ها دوست کشاورزان هستند؟

اگر روی گیاه کفشدوزک مشاهده کردید، عجله نکنید که آن را دور کنید.

هم لارو و هم حشره بالغ بسیاری از گونه‌های کفشدوزک، روزانه تعداد زیادی شته را شکار می‌کنند. به همین دلیل، در بسیاری از کشورها از کفشدوزک به‌عنوان یک عامل کنترل زیستی استفاده می‌شود.

چه زمانی باید از حشره‌کش استفاده کرد؟

اگر جمعیت شته‌ها به اندازه‌ای برسد که خسارت اقتصادی ایجاد کند و روش‌های غیرشیمیایی کافی نباشند، ممکن است استفاده از حشره‌کش ضروری شود.

در این شرایط:

از سموم ثبت‌شده برای محصول مورد نظر استفاده کنید.
زمان مناسب سم‌پاشی را رعایت کنید.
دستور مصرف روی برچسب را دقیق اجرا کنید.
از مصرف مکرر یک ماده مؤثره خودداری کنید تا خطر ایجاد مقاومت کاهش یابد.
پنج اشتباهی که باعث افزایش جمعیت شته می‌شود

برخی اشتباهات مدیریتی می‌توانند شرایط را به نفع این آفت تغییر دهند:

مصرف بیش از حد کودهای ازته که باعث تولید بافت‌های نرم و جذاب برای شته می‌شود.
سم‌پاشی بی‌رویه و از بین بردن حشرات مفید.
بی‌توجهی به حضور مورچه‌ها.
عدم بررسی پشت برگ‌ها.
تأخیر در کنترل آلودگی‌های اولیه.
چگونه از حمله شته پیشگیری کنیم؟

پیشگیری همیشه ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر از مبارزه با آفت است.

برای کاهش احتمال آلودگی:

گیاهان را به‌طور منظم پایش کنید.
علف‌های هرز اطراف مزرعه را مدیریت کنید.
از تغذیه متعادل گیاه اطمینان حاصل کنید.
شرایط مناسب برای فعالیت حشرات مفید را حفظ کنید.
از ورود نشا یا گیاه آلوده به مزرعه جلوگیری کنید.
شته یکی از رایج‌ترین و در عین حال خسارت‌زاترین آفات گیاهی است. این حشره کوچک با تغذیه از شیره گیاه، رشد آن را کاهش می‌دهد و در بسیاری از موارد، ناقل بیماری‌های ویروسی نیز هست.

کلید موفقیت در مدیریت شته، تشخیص زودهنگام، بازدید منظم مزرعه، استفاده از روش‌های تلفیقی کنترل و حفظ دشمنان طبیعی است. با رعایت این اصول می‌توان بدون وابستگی کامل به سموم شیمیایی، خسارت این آفت را به حداقل رساند.

پرسش‌های متداول
آیا شته فقط به گیاهان زراعی حمله می‌کند؟

خیر. شته‌ها علاوه بر محصولات زراعی، به درختان میوه، گیاهان زینتی، سبزیجات، گل‌ها و حتی بسیاری از گیاهان آپارتمانی نیز حمله می‌کنند.

آیا مورچه‌ها باعث ایجاد شته می‌شوند؟

خیر. مورچه‌ها شته را به وجود نمی‌آورند، اما به دلیل تغذیه از عسلک ترشح‌شده توسط شته، معمولاً در کنار کلونی‌های آن دیده می‌شوند و حتی گاهی از آن‌ها در برابر شکارگرها محافظت می‌کنند.

آیا می‌توان بدون استفاده از سم شته را کنترل کرد؟

در مراحل اولیه، بله. حذف بخش‌های آلوده، استفاده از دشمنان طبیعی و پایش منظم مزرعه در بسیاری از موارد می‌تواند جمعیت شته را کنترل کند. در آلودگی‌های شدید، ممکن است استفاده از حشره‌کش‌های مناسب نیز ضروری باشد.