- کد خبر: 833
- گروه خبری : کشاورزی
- تاریخ انتشار : 30 اکتبر 2026
انواع رقم گندم در ایران چیست؟ معرفی ارقام گندم دیم و آبی
انتخاب رقم مناسب گندم یکی از مهم ترین عوامل در افزایش عملکرد مزرعه و کاهش خسارت های ناشی از خشکی، سرما، گرما و بیماری هاست. کشاورزانی که پیش از شروع فصل کشت به دنبال خرید بذر هستند، معمولاً با این سؤال روبه رو می شوند که کدام رقم گندم برای زمین آن ها مناسب تر است و چه تفاوتی میان ارقام دیم و آبی وجود دارد.
کشت و کال – در ایران به دلیل تنوع آب و هوایی، ارقام مختلفی از گندم برای شرایط سردسیر، معتدل، گرم و خشک، مناطق مرطوب و زمین های شور معرفی شده اند. برخی ارقام برای استفاده از بارندگی و کشت دیم مناسب هستند و برخی دیگر در شرایط آبیاری و مدیریت تغذیه عملکرد بهتری دارند.
در سال های اخیر نیز محققان ایرانی ارقام جدیدی را با هدف افزایش عملکرد، بهبود کیفیت دانه و سازگاری با تغییرات اقلیمی معرفی کرده اند. در این مطلب از کشت و کال، انواع رقم گندم در ایران، ارقام شناخته شده دیم و آبی و ویژگی های ارقام جدید را بررسی می کنیم تا کشاورزان بتوانند با شناخت بیشتری برای انتخاب بذر تصمیم بگیرند.

گندم
گندم چند نوع رقم دارد؟
گندم از نظر ویژگی های ژنتیکی، نوع مصرف و شرایط رشد به گروه های مختلفی تقسیم می شود. در کشاورزی ایران، مهم ترین دسته بندی ارقام گندم بر اساس شرایط کشت و اقلیم منطقه انجام می شود.
مهم ترین گروه های ارقام گندم عبارت اند از:
- ارقام گندم دیم، مناسب کشت در زمین هایی که آب مورد نیاز گیاه عمدتاً از بارندگی تأمین می شود.
- ارقام گندم آبی، مناسب مزارعی که در طول دوره رشد امکان آبیاری دارند.
- ارقام مناسب مناطق سردسیر، سازگار با زمستان های سرد و شرایط اقلیمی مناطق مرتفع.
- ارقام مناسب مناطق گرم و خشک، دارای ویژگی های مناسب برای شرایط دمایی و رطوبتی این مناطق.
- ارقام متحمل به شوری، مناسب زمین هایی که با مشکل شوری خاک یا آب روبه رو هستند.
- ارقام مناسب مناطق گرم و مرطوب، سازگار با شرایط خاص اقلیمی مناطق شمالی کشور.
البته این گروه بندی ها کاملاً مستقل از یکدیگر نیستند. برای مثال ممکن است یک رقم برای کشت دیم در مناطق سردسیر معرفی شده باشد.
معرفی ارقام گندم دیم در ایران
در کشت دیم، انتخاب رقم اهمیت زیادی دارد، زیرا کشاورز نمی تواند مانند مزارع آبی، کمبود بارندگی را با آبیاری جبران کند. رقم مناسب دیم باید بتواند از رطوبت محدود خاک استفاده کند و در برابر تنش های محیطی عملکرد قابل قبولی داشته باشد.
از جمله ارقام شناخته شده و مورد بررسی در برنامه های کشت دیم ایران می توان به موارد زیر اشاره کرد.
۱. گندم سرداری
سرداری از ارقام شناخته شده گندم دیم ایران است که به ویژه در مناطق سردسیر و کوهستانی غرب کشور مورد توجه قرار دارد.
این رقم در مناطقی که زمستان های سرد دارند و کشت گندم به بارندگی وابسته است، سابقه استفاده دارد. سازگاری با شرایط اقلیمی مناطق سرد از ویژگی هایی است که باعث شده سرداری در میان کشاورزان برخی مناطق غرب کشور شناخته شده باشد.
با این حال، عملکرد آن به میزان بارندگی، کیفیت خاک، تاریخ کاشت و مدیریت مزرعه وابسته است. بنابراین نباید صرفاً به دلیل سابقه کشت این رقم، آن را برای تمام دیمزارها مناسب دانست.
۲. گندم آذر ۲
آذر ۲ یکی دیگر از ارقام شناخته شده گندم در ایران است که در برنامه های کشت دیم مناطق سرد و معتدل سرد مورد توجه قرار گرفته است.
این رقم برای مناطقی که با زمستان های سرد و محدودیت منابع آبی روبه رو هستند، از گزینه های قابل بررسی محسوب می شود.
کشاورزان باید پیش از انتخاب آذر ۲، شرایط ارتفاعی منطقه، میزان بارندگی و توصیه های مرکز تحقیقات کشاورزی محل خود را بررسی کنند.
۳. گندم شیروودی
شیروودی از ارقام گندم نان ایران است که در پژوهش های مربوط به عملکرد در شرایط مختلف رطوبتی مورد بررسی قرار گرفته است.
در یک مطالعه علمی منتشر شده در سال ۲۰۲۶، شیروودی در میان ژنوتیپ های دارای عملکرد مناسب در شرایط تنش خشکی قرار گرفت.
این موضوع نشان می دهد که شیروودی از نظر ظرفیت سازگاری با شرایط کم آبی ارزش بررسی دارد، اما عملکرد آن در هر منطقه باید با آزمایش های محلی ارزیابی شود.
۴. گندم اترک
اترک یکی دیگر از ارقام گندم نان است که در پژوهش های مقایسه ای مربوط به شرایط آبی و دیم بررسی شده است.
در مطالعه سال ۲۰۲۶، این رقم در میان ژنوتیپ های دارای عملکرد مطلوب تحت تنش خشکی قرار داشت.
برای کشاورزان مناطق کم بارش، بررسی عملکرد اترک در مزارع آزمایشی و شرایط مشابه زمین خود می تواند مفید باشد.
۵. گندم الوند
الوند از ارقام شناخته شده گندم نان در ایران است که در مطالعات اصلاح نباتات و ارزیابی عملکرد مورد توجه قرار گرفته است.
این رقم در برخی پژوهش های مقایسه ای در شرایط آبی و کم آبی بررسی شده است. با این حال، رتبه عملکرد آن به شرایط آزمایش و محیط کشت بستگی دارد و نباید آن را بدون بررسی منطقه ای برای همه مزارع توصیه کرد.
۶. گندم پیشگام
پیشگام از ارقام گندم نان است که در مطالعات مربوط به تحمل تنش خشکی و ویژگی های زراعی بررسی شده است.
این رقم از جمله گزینه هایی است که می توان در ارزیابی های مقایسه ای مناطق مختلف مورد توجه قرار داد. میزان سازگاری و عملکرد آن باید بر اساس نتایج آزمایش های منطقه ای مشخص شود.
۷. گندم کوهدشت
کوهدشت از ارقام شناخته شده گندم نان است که در پژوهش های مربوط به عملکرد تحت شرایط کم آبی مورد بررسی قرار گرفته است.
در مطالعه سال ۲۰۲۶، این رقم در میان ژنوتیپ های دارای عملکرد مناسب در شرایط تنش خشکی قرار داشت.
برای مناطق خشک و نیمه خشک، بررسی این رقم در کنار سایر گزینه های توصیه شده می تواند به انتخاب بهتر بذر کمک کند.
۸. گندم البرز
البرز نیز از ارقام بررسی شده در پژوهش های مربوط به سازگاری گندم با تنش خشکی است.
در مطالعه منتشر شده در سال ۲۰۲۶، این رقم در میان ژنوتیپ های دارای عملکرد مطلوب تحت شرایط کم آبی قرار گرفت.
باید توجه داشت که نتیجه پژوهش های اصلاح نباتات به معنای توصیه قطعی برای کشت تجاری در تمام مناطق نیست.
معرفی ارقام گندم آبی در ایران
در مزارع آبی، کشاورز امکان مدیریت رطوبت خاک را از طریق آبیاری دارد. به همین دلیل، ظرفیت عملکرد، مقاومت به بیماری ها، کیفیت دانه و سازگاری رقم با شرایط منطقه اهمیت زیادی پیدا می کند.
برخی از ارقام شناخته شده و مورد بررسی در کشت گندم آبی عبارت اند از:
۱. گندم چمران
چمران از ارقام شناخته شده گندم نان در ایران است که در مناطق مختلف کشور مورد استفاده قرار گرفته است.
این رقم در پژوهش های مربوط به عملکرد و سازگاری اقلیمی بررسی شده و یکی از ارقام مهم در مطالعات گندم آبی محسوب می شود.
انتخاب آن باید بر اساس شرایط اقلیمی، زمان کاشت، کیفیت آب و توصیه کارشناسان منطقه انجام شود.
۲. گندم چمران ۲
چمران ۲ از ارقام گندم نان است که در ارزیابی های عملکردی مورد توجه قرار دارد.
در یک پژوهش علمی سال ۲۰۲۶، این رقم در شرایط آبیاری مناسب مورد بررسی قرار گرفت و در میان ژنوتیپ های دارای عملکرد مطلوب قرار داشت.
۳. گندم پارسی
پارسی از ارقام گندم نان است که در مطالعات مقایسه ای عملکرد گندم آبی مورد توجه قرار گرفته است.
در پژوهش سال ۲۰۲۶، این رقم در میان ژنوتیپ های ارزیابی شده در شرایط آبی قرار داشت. برای تصمیم گیری درباره کشت آن باید ویژگی های منطقه و توصیه های رسمی را در نظر گرفت.
۴. گندم مغان ۱
مغان ۱ از ارقام شناخته شده گندم است که در پژوهش های مربوط به عملکرد و سازگاری در شرایط آبی مورد بررسی قرار گرفته است.
در مطالعه سال ۲۰۲۶، این رقم در گروه ژنوتیپ های دارای عملکرد مطلوب در شرایط آبی قرار داشت.
۵. گندم ناز
ناز از ژنوتیپ های گندم نان است که در ارزیابی های علمی مربوط به عملکرد و سازگاری با شرایط محیطی بررسی شده است.
این رقم در برخی شاخص های انتخاب ژنتیکی، در گروه ژنوتیپ های برتر شرایط آبی قرار گرفته است.
۶. گندم خزر ۱
خزر ۱ از ارقام مورد بررسی در پژوهش های اصلاح نباتات گندم است که در ارزیابی سال ۲۰۲۶ عملکرد مناسبی در شرایط آبی نشان داده است.
برای انتخاب این رقم باید علاوه بر عملکرد، سازگاری با شرایط آب و هوایی و وضعیت بیماری های منطقه نیز بررسی شود.
ارقام جدید گندم معرفی شده در ایران در سال ۱۴۰۵
یکی از مهم ترین اتفاقات سال ۱۴۰۵، معرفی نسل جدیدی از ارقام گندم با هدف سازگاری بیشتر با اقلیم های مختلف ایران بوده است.
این ارقام با توجه به مشکلاتی مانند کمبود آب، تغییرات دمایی، شوری خاک و تفاوت شرایط اقلیمی مناطق کشور توسعه یافته اند.
مهم ترین ارقام جدید معرفی شده عبارت اند از:
۱. رقم گندم الماس
الماس برای کشت در مناطق سرد کشور معرفی شده است. این رقم با هدف تأمین نیاز مناطق سردسیر و بهبود سازگاری گندم با شرایط اقلیمی این مناطق توسعه یافته است.
کشاورزان مناطق سرد باید پیش از خرید بذر، محدوده توصیه شده کشت این رقم و نتایج آزمایش های منطقه ای آن را بررسی کنند.
۲. رقم گندم شفق
شفق با هدف کشت در اراضی شور مناطق معتدل معرفی شده است.
شوری خاک یکی از مشکلات مهم کشاورزی ایران است و می تواند باعث کاهش جوانه زنی، اختلال در جذب عناصر غذایی و افت عملکرد گندم شود.
استفاده از ارقام متحمل به شوری می تواند بخشی از راهکار مدیریت این مشکل باشد، اما جایگزین اصلاح خاک، مدیریت آبیاری و کاهش تجمع نمک در منطقه ریشه نیست.
۳. رقم گندم کامل
کامل برای سازگاری با شرایط اقلیمی شمال کشور معرفی شده است.
مناطق شمالی ایران به دلیل بارندگی، رطوبت نسبی بالا و تفاوت شرایط خاک، نیازمند ارقام متناسب با محیط خود هستند. انتخاب رقم مناسب در این مناطق می تواند به بهبود پایداری تولید کمک کند.
۴. رقم گندم ذوالقدر
ذوالقدر برای اقلیم گرم و خشک جنوب کشور معرفی شده است.
در این مناطق، گرمای هوا و محدودیت منابع آبی از عوامل مهم محدودکننده تولید گندم هستند. انتخاب رقم متناسب با این شرایط می تواند در مدیریت بهتر مزرعه مؤثر باشد.
۵. رقم گندم دنیز
دنیز از ارقام جدید گندم نان است که برای اقلیم گرم و مرطوب شمال کشور معرفی شده است.
در چنین مناطقی، علاوه بر شرایط دمایی و رطوبتی، مقاومت به بیماری ها و سازگاری با شرایط محیطی اهمیت زیادی دارد.
۶. رقم گندم محتشم
محتشم از ارقام جدید گندم دیم است که در سال ۱۴۰۵ برای کشت در دیمزارهای مناطق گرم و نیمه گرم کشور معرفی شد.
معرفی این رقم اهمیت زیادی دارد، زیرا بخش قابل توجهی از دیمزارهای کشور در مناطق دارای بارندگی محدود و شرایط دمایی متفاوت قرار دارند.
بیشتر بخوانید:
چطور عملکرد گندم آبی را به بیش از ۱۰ تن در هکتار برسانیم؟
۷. پنج رقم جدید گندم دیم با مشارکت محققان کردستان
در شهریور ۱۴۰۵، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کردستان از مشارکت محققان این مرکز در معرفی پنج رقم جدید گندم دیم خبر داد.
این دستاورد با همکاری مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور و با هدف توسعه ارقام متناسب با شرایط اقلیمی و زراعی دیمزارها انجام شده است.
معرفی این ارقام برای استان هایی مانند کردستان اهمیت ویژه ای دارد، زیرا انتخاب بذر مناسب در مناطق سرد و کوهستانی می تواند نقش مهمی در پایداری تولید داشته باشد.
نام و مشخصات فنی هر پنج رقم باید بر اساس شناسنامه رسمی و توصیه های نهایی مؤسسه تحقیقاتی بررسی شود.
تفاوت گندم نان و گندم دوروم چیست؟
گندم از نظر نوع مصرف به گروه های مختلفی تقسیم می شود که گندم نان و گندم دوروم از مهم ترین آن ها هستند.
گندم نان: این گروه برای تولید آرد نانوایی و انواع نان استفاده می شود. ویژگی های گلوتن، پروتئین و کیفیت آرد در ارزش غذایی و صنعتی آن اهمیت دارند.
گندم دوروم: این گروه دانه های سخت تری دارد و بیشتر برای تولید سمولینا، ماکارونی و برخی فرآورده های غذایی استفاده می شود.
کشاورز باید پیش از خرید بذر مشخص کند که هدفش تولید گندم نان است یا دوروم، زیرا بازار فروش، کیفیت مورد نیاز و کاربرد صنعتی این دو گروه متفاوت است.
بهترین رقم گندم دیم برای مناطق کم بارش کدام است؟
در مناطق کم بارش، انتخاب رقم باید بر اساس میزان بارندگی سالانه، پراکنش بارش، نوع خاک و طول فصل رشد انجام شود.
در چنین مناطقی، ارقامی که بتوانند در مدت مناسب تری به مرحله گلدهی و رسیدگی برسند و از رطوبت محدود خاک استفاده کنند، اهمیت بیشتری دارند.
در پژوهش سال ۲۰۲۶ درباره ژنوتیپ های گندم ایرانی، ارقام و ژنوتیپ هایی مانند البرز، کوهدشت، شیروودی، اترک و فلات در میان گزینه های دارای عملکرد مناسب در شرایط تنش خشکی قرار گرفتند.
با این حال، این نتایج به تنهایی برای توصیه کشت تجاری کافی نیستند. کشاورز باید عملکرد رقم در چند سال و در منطقه ای با شرایط مشابه مزرعه خود را بررسی کند.
بهترین رقم گندم برای مناطق سردسیر کدام است؟
برای مناطق سردسیر باید رقمی انتخاب شود که با شرایط زمستان، ارتفاع منطقه، زمان کاشت و طول فصل رشد سازگاری داشته باشد.
سرداری و آذر ۲ از ارقام شناخته شده در کشت مناطق سرد و دیم هستند. همچنین رقم جدید الماس با هدف کشت در اقلیم سرد معرفی شده است.
در مناطق کوهستانی غرب کشور، به ویژه کردستان، آذربایجان غربی و بخش هایی از کرمانشاه، تفاوت ارتفاع و میزان بارندگی باعث می شود که انتخاب رقم باید با توصیه کارشناسان منطقه انجام شود.
هنگام خرید بذر گندم به چه نکاتی توجه کنیم؟
انتخاب رقم مناسب تنها بخشی از فرایند خرید بذر است. کیفیت بذر نیز تأثیر مستقیمی بر استقرار بوته ها و عملکرد نهایی مزرعه دارد.
هنگام خرید بذر گندم به موارد زیر توجه کنید:
۱. گواهی و اصالت بذر: بذر را از مراکز مجاز تهیه کنید و مشخصات رقم و گواهی مربوط به آن را بررسی کنید.
۲. قوه نامیه: درصد جوانه زنی بذر باید مناسب باشد تا تراکم بوته مطلوب در مزرعه ایجاد شود.
۳. خلوص بذر: بذر نباید حاوی مقدار زیادی بذر علف هرز، بذر شکسته یا ناخالصی باشد.
۴. سازگاری منطقه ای: رقم انتخاب شده باید برای شرایط اقلیمی و زراعی منطقه توصیه شده باشد.
۵. مقاومت به بیماری ها: مقاومت ژنتیکی رقم در برابر بیماری های رایج منطقه اهمیت زیادی دارد.
۶. تاریخ تولید و نگهداری: شرایط نگهداری بذر و سلامت آن در زمان خرید باید بررسی شود.
تازه ترین تحقیقات دنیا درباره اصلاح ارقام گندم چه می گویند؟
در سال های اخیر، اصلاح ارقام گندم در جهان از تمرکز صرف بر افزایش تناژ محصول فاصله گرفته و به سمت تولید ارقامی با عملکرد پایدار در شرایط تغییرات اقلیمی حرکت کرده است.
در پژوهش های جدید، چند ویژگی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته اند:
- تحمل همزمان گرما و خشکی
- مقاومت ژنتیکی به بیماری های مهم گندم
- افزایش پایداری عملکرد در مناطق مختلف
- بهبود کارایی مصرف آب
- استفاده از اطلاعات ژنتیکی و نشانگرهای مولکولی برای انتخاب ارقام برتر
یکی از پژوهش های مهم سال ۲۰۲۶ که در مجله BMC Plant Biology منتشر شد، ۲۶۶ ژنوتیپ گندم ایرانی شامل ۱۸۰ توده بومی و ۸۶ رقم اصلاح شده را در ۹ محیط مختلف بررسی کرد.
نتایج نشان داد که انتخاب رقم مناسب باید با توجه به شرایط آبی و دیم انجام شود و نمی توان عملکرد یک رقم در شرایط آبیاری مناسب را به شرایط خشکی تعمیم داد.
این پژوهش همچنین نشان داد که استفاده از اطلاعات ژنتیکی در کنار ویژگی های زراعی می تواند دقت انتخاب ژنوتیپ های مناسب را افزایش دهد.
در یک مرور علمی دیگر که در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شد، تأثیر همزمان تنش گرما و خشکی بر مراحل رشد، گلدهی، تشکیل دانه و عملکرد گندم بررسی شد. نتایج نشان می دهد که ترکیب این دو تنش می تواند خسارت بیشتری نسبت به هر یک از آن ها به تنهایی ایجاد کند.
این یافته ها اهمیت انتخاب ارقام سازگار با تغییرات اقلیمی را برای کشاورزان مناطق خشک و نیمه خشک ایران بیشتر می کند.
کدام رقم گندم برای کشاورزان کردستان مناسب تر است؟
کشاورزان استان کردستان به دلیل تنوع ارتفاع، میزان بارندگی و شرایط اقلیمی، نمی توانند از یک نسخه یکسان برای انتخاب رقم گندم استفاده کنند.
در مناطق سرد و مرتفع، ارقام مناسب اقلیم سرد و دیم باید در اولویت بررسی قرار بگیرند. در زمین هایی که امکان آبیاری وجود دارد، باید ارقامی انتخاب شوند که با شرایط مزارع آبی منطقه سازگاری داشته باشند.
برای مثال در شهرستان های دیواندره، سقز، بیجار، قروه و سنندج، شرایط اقلیمی و ارتفاع زمین در همه مناطق یکسان نیست.
به همین دلیل، هنگام انتخاب بذر باید به موارد زیر توجه کرد:
- میزان بارندگی منطقه در سال های گذشته
- ارتفاع زمین از سطح دریا
- نوع خاک و میزان حاصلخیزی آن
- دیم یا آبی بودن مزرعه
- زمان مناسب کاشت
- سابقه بیماری های گندم در منطقه
کشاورزان بهتر است پیش از خرید عمده بذر، توصیه های مرکز تحقیقات کشاورزی استان و کارشناسان جهاد کشاورزی شهرستان را بررسی کنند.
جمع بندی: برای افزایش عملکرد چه رقم گندمی بکاریم؟
انتخاب بهترین رقم گندم به شرایط زمین و اقلیم منطقه بستگی دارد. در کشت دیم، تحمل خشکی و پایداری عملکرد اهمیت زیادی دارد، در حالی که در مزارع آبی باید ظرفیت عملکرد، مقاومت به بیماری ها و کیفیت دانه نیز بررسی شود.
در ایران ارقام شناخته شده ای مانند سرداری، آذر ۲، شیروودی، اترک، الوند، چمران و چمران ۲ در برنامه های کشت و پژوهش های مختلف مورد توجه قرار گرفته اند.
همچنین ارقام جدیدی مانند الماس، شفق، کامل، ذوالقدر، دنیز و محتشم با هدف سازگاری بهتر با شرایط اقلیمی کشور معرفی شده اند.
بهترین تصمیم برای کشاورز این است که به جای انتخاب رقم صرفاً بر اساس تبلیغات یا عملکرد اعلام شده در یک منطقه دیگر، بذر گواهی شده و توصیه شده برای اقلیم خود را تهیه کند.
انتخاب درست رقم، نخستین قدم برای داشتن مزرعه ای پربازده و کاهش ریسک تولید گندم است.
سوالات متداول درباره انواع رقم گندم
بهترین رقم گندم دیم در ایران کدام است؟
رقم مناسب به میزان بارندگی و شرایط اقلیمی منطقه بستگی دارد. سرداری، آذر ۲، شیروودی و برخی ارقام دیگر در برنامه های کشت و پژوهش های دیم مورد توجه قرار گرفته اند.
بهترین رقم گندم برای مناطق سردسیر چیست؟
سرداری و آذر ۲ از ارقام شناخته شده مناطق سرد هستند. همچنین رقم جدید الماس برای اقلیم سرد معرفی شده است.
جدیدترین ارقام گندم معرفی شده در ایران کدام اند؟
از ارقام جدید معرفی شده می توان به الماس، شفق، کامل، ذوالقدر، دنیز و محتشم اشاره کرد که هر کدام برای شرایط اقلیمی مشخصی معرفی شده اند.
آیا رقم گندم دیم را می توان در زمین آبی کاشت؟
بعضی ارقام ممکن است در هر دو شرایط قابلیت رشد داشته باشند، اما عملکرد و سازگاری آن ها یکسان نیست. پیش از کشت باید توصیه رسمی رقم بررسی شود.
آیا بذر گندم اصلاح شده بهتر از بذر معمولی است؟
بذر اصلاح شده و گواهی شده در صورت انتخاب درست و سازگاری با منطقه، می تواند از نظر خلوص، قوه نامیه و ویژگی های ژنتیکی مزیت داشته باشد. با این حال، هر بذر اصلاح شده ای برای تمام مناطق مناسب نیست.
چگونه بهترین رقم گندم را برای زمین خود انتخاب کنیم؟
ابتدا باید نوع کشت، اقلیم، ارتفاع، میزان بارندگی و شرایط خاک مشخص شود. سپس ارقام توصیه شده برای همان منطقه با نظر کارشناسان کشاورزی انتخاب شوند.




[…] […]